Van geveltuin tot aardgasvrije wijk: gedrag is doorslaggevend

Hoe krijg je mensen zo ver dat ze vaker de fiets pakken of hun buitenruimte vergroenen? Om welke redenen besluiten mensen níét op een aanbod voor energiebesparende maatregelen in te gaan? Procap pleit voor meer kennis van menselijk handelen in ruimtelijke projecten. Want voor zowel aardgasvrije wijken als geveltuinen geldt: gedragsverandering is een must.

Sociaal psycholoog Jolien Korbee is vijf jaar werkzaam als adviseur voor Procap. Ze studeerde af op onderzoek naar nudging in de fysieke leefomgeving: hoe mensen op een subtiele manier kunnen worden aangespoord zich op een bepaalde manier te gedragen. “Of het nu om een maatschappelijk veranderingsproces of om een gebiedsontwikkeling gaat, bij alle onderwerpen die Procap bestrijkt, spelen gedrag en de beïnvloeding ervan in meer of mindere mate een rol. De vraag is hoe je recht doet aan die rol in planvorming en projecten?”

Kennisteam

Sinds kort beschikt de organisatie over een kennisteam dat zich verdiept in de verhouding tussen gedrag en ruimtelijke ontwikkeling. Jolien: “Zoals vele anderen die in het ruimtelijk domein werken, zijn wij ons in de afgelopen jaren meer gaan richten op het belang van die verhouding.” Door er intern structureel aandacht voor te hebben, kunnen Jolien en haar collega’s elders, in de context van een project, gedragsverandering als factor van betekenis inbrengen wanneer dat relevant lijkt. Want, zegt ze, gedragsinterventies worden vaak achteraf ingezet: als er al iets is gerealiseerd en dit anders uitpakt dan werd verwacht. “Zou het niet beter zijn iemand met verstand van gedrag mee te laten kijken in alle planfasen van een project? Zodat er geen reparaties nodig zijn. Die functie willen we onze opdrachtgevers graag bieden.”

De weg naar een aardgasvrije wijk kan beleidsmatig worden uitgedacht en financieel worden onderbouwd. “Maar als inwoners van een wijk geen zin hebben in een warmtepomp, houdt het op.” Rationeel gedrag kun je stimuleren met feiten en kennis, legt Jolien uit, voor onbewust gedrag ligt dat anders. “De meeste mensen houden nu eenmaal niet van verandering. Ook niet als je benadrukt dat het milieu er beter van wordt of dat het, op den duur, scheelt in de portemonnee.”

Weerstand

Er zijn verschillende redenen waarom mensen in de weerstand schieten, legt Jolien uit. “Ze kunnen bang zijn dat hun keuzevrijheid in het geding komt. Zijn het inhoudelijk niet eens met de verandering of hebben geen zin, dan wel ruimte voor verandering.” Daarom is het belangrijk erachter te komen wat mensen drijft en wanneer zij wél willen veranderen. “Door motieven in kaart te brengen en handelingsperspectieven te bieden voordat ze de doelgroep benadert, kan een organisatie weerstanden wegnemen. Of nog beter: voorkomen.”

Jolien bevindt zich vaak in gezelschap van omgevingsmanagers en communicatoren met wie ze inzichten naar middelen en toepassingen vertaalt. De vorm waarin en de toon waarmee mensen worden aangesproken, doen er echt toe, zegt ze. “Voorop staat dat men het snapt. Als de boodschap te moeilijk of te abstract is, haken mensen af.” Maar smaken verschillen ook. Wat de een als toegankelijk of uitnodigend ervaart, beleeft een ander als betuttelend. “Er is geen gulden regel. Gedragsverandering is altijd maatwerk. Je moet telkens kijken met wat voor doelgroep je te maken hebt en daarop afstemmen.” Zo kan het zijn dat door bepaalde inwonersgroepen veel naar de lokale radiozender wordt geluisterd. “Een spotje heeft dan wellicht meer effect dan geijkte communicatiemiddelen zoals een ambtelijke brief of folder in de bus.”

Aanrechtbakjes

Momenteel is ze betrokken bij de opschaling van scheiding van gfe/t -afval in Amsterdam. “Hoe breng je verschillende sociale groepen ertoe gfe/t-afval separaat aan te bieden?” Om vermeende voors en tegens te achterhalen, heeft de gemeente ruim 800 Amsterdammers hierover bevraagd. “Zo’n steekproef levert waardevolle inzichten op.” Weerstand kan worden weggenomen door aanrechtbakjes uit te delen. Zodat je niet telkens met kleine beetjes naar de rolcontainer of, een stukje verder, een ondergrondse container hoeft te lopen.”

Gewenst gedrag makkelijker maken én informeren heeft volgens Jolien vaak een groot effect. Zo doet gemeente Amsterdam mee aan de Landelijke Compostdag, een actie om uit gfe/t-afval verkregen compost terug te geven aan inwoners. “Om het beeld tegen te gaan dat alle soorten afval uiteindelijk op één hoop in de verbrandingsoven belanden.” Want dat wordt vaak gedacht, zo blijkt. “Deze actie spreekt die gedachte tegen, op een positieve manier: afval scheiden heeft wél zin en levert iets op. Goed gedrag wordt ook nog eens beloond.”

Afstappen?

Recht doen aan de rol van gedrag in ruimtelijke ontwikkeling, concludeert Jolien, begint met er tijdig bij stil te staan. Ze geeft een concreet voorbeeld van een interventie die bij voorbaat kansloos is. “Het verkeersbord Fietsers afstappen. Er wordt gedacht: de stoep is voor voetgangers, dus die mogen door. En als fietsers afstappen mogen zij ook door, of ze moeten omfietsen.” Maar zo gedragen fietsers zich nu eenmaal niet. Waar ze een doorgang zien, fietsen ze door. “En geef ze eens ongelijk. Automobilisten hoeven ook niet uit te stappen bij een omleiding. Omfietsen betekent extra fysieke inspanning, langer natregenen en zo meer. Waarom krijgt een voetganger eigenlijk meer ruimte dan een fietser?” Hoe moet het dan wel? “Als je de fietser geen ruimte geeft, ontstaan er juist onveilige situaties. Bekijk hoe de fietser en de voetganger er beiden langs kunnen. Allebei wel, of allebei niet.”